BLOKHUISPOORT.NL
ONLINE
MUSEUM - ERFGOED BLOKHUISPOORT -
 
 
Linkedin TwitterFacebook Museum Blokhuispoort
 
 

De Overval 8 december 1944

 Een van de meest spectaculaire ontsnappingen in zijn geschiedenis was de overval door het Nederlandse verzet op 8 december 1944. Deze actie wordt gezien als een van de grootste verzetsdaden tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Film De Overval
(1962) gerestaureerd 29 jan 2002
AMSTERDAM - De speelfilm 'De Overval' uit 1962, naar het scenario van dr. Lou de Jong, is door het filmmuseum in Amsterdam volledig gerestaureerd en geconserveerd. Uit vier zwaar aangetaste kopieën van de speelfilm is één gaaf exemplaar gemaakt tijdens een ruim vier jaar durende restauratieklus.

De 98 minuten durende speelfilm gaat over de historische bevrijding in 1944 van tientallen gevangen verzetslieden uit de gevangenis 'De Blokhuispoort' in Leeuwarden door de ondergrondse. Het filmmuseum had het negatieforigineel jarenlang in zijn archief, als schenking van de toenmalige productiemaatschappij, maar die was incompleet en beschadigd. Bovendien werd het resterende filmmateriaal door ontbinding langzaam vernietigd.

Door de weinige nog resterende filmkopieën op te sporen konden alle scènes uit de complete film "bijeen worden gesprokkeld", aldus Ad Pollé, coördinator van de afdeling filmcollectie van het Filmmuseum. De beste nog resterende kopie kwam uit de kelders van het Citytheater in Amsterdam. Met de kopieën als 'puzzelstukjes' kon het beeldmateriaal volledig opnieuw worden gemonteerd. Daarna is met digitale technieken het geluidsspoor weer helemaal hersteld. De film draait komende maand in het Filmmuseum.

De restaurateurs zouden het leuk vinden als de film ook wordt vertoond in Leeuwarden. De gevangenis, waar het waar gebeurde verhaal zich afspeelde, wordt nog steeds als huis van bewaring gebruikt, maar minister van Justitie Korthals wil de eeuwenoude stadsgevangenis over enkele jaren sluiten.
© 1996-2002 Dagblad De Telegraaf. Alle rechten voorbehouden.

Gerrit Fokkema bevrijd op 8 dec 1944

Enige vertellende overlevende van "de Overal"
Gerrit Fokkema vertelt over zijn spectaculaire bevrijding uit de gevangenis van Leeuwarden, als eerbetoon aan een zeldzaam gedurfde actie. In cel vijf zaten 66 jaar geleden Gerrit Fokkema (nu 90), zijn vader en zijn broer Ruurd.

Op 8 december 1944 werden zij samen met 48 andere verzetsmensen bevrijd. We worden gefusilleerd, zei hij dan ook tegen zijn broer, toen de deur open vloog, die vrijdagavond rond half zes. In de deuropening stond een gewapende man met een masker op, die de Fokkema’s sommeerde naar de gang te gaan.

‘Daar stonden nog meer gevangenen en ook meer mensen met maskers. Heel angstaanjagend.

Mijn verhaal "een lange nacht" is hier te verkrijgen via de webshop Wie mijn verhaal nog wil horen kan dit aanvragen via info@blokhuispoort.com

 
     

Gerrit Fokkema met het inschrijfregister van de gevangenis, waarin hij zelf is ingeschreven. De inschrijfregisters liggen in het archief van Tresoar te Leeuwarden. Hier staat vele bekende namen in. Zo kwamen wij ook de naam van Nico Frijda tegen met de schuilnaam Hans de Groot, er is ook een boekje van hem Post uit Friesland brieven die in de gevangenis werden geschreven.

Brieven over gevangenschap en groei naar volwassenheid geschreven door een 17-jarige jongeman tussen augustus en december 1944. citaten uit het boek  + inschrijving.

Verzetshelden in de bajes  bron
Gepubliceerd op: 12 oktober 2011, auteur: Wytse Vellinga
Als op 8 december 1944 de deur van zijn cel open zwaait en een gewapende en gemaskerde man hem gebiedt naar buiten te komen, weet Gerrit Fokkema (1925) zeker dat zijn laatste uur heeft geslagen. Niets was minder waar. Hij was onderdeel geworden van de spectaculairste bevrijdingsactie van het Nederlandse verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog. Samen met Fokkema ga ik naar zijn cel van toen. “Cel 5. Dat was toen onze cel. lees meer

 
 
     
 
     

Goffe Hoogsteen; laatste bevrijder Blokhuispoort overleden.
LEEUWARDEN - De laatste nog in Nederland wonende verzetsheld die hielp bij de Grote Ontsnapping uit de gevangenis de Blokhuispoort in Leeuwarden, is overleden. Dat heeft directeur Hans Groeneweg van het Verzetsmuseum Friesland woensdag gemeld. Goffe Hoogsteen overleed zaterdag op 91-jarige leeftijd in zijn woonplaats Surhuisterveen. Hoogsteen was een van de 25 mannen die op 8 december 1944 het Huis van Bewaring overvielen. De Friese Knokploeg bevrijdde 51 gevangenen. De spectaculaire actie is in 1962 verfilmd als De Overval, naar een scenario van dr. Loe de Jong.  bron Leeuwardercourant, Op 27 december 2008 stond in de Leeuwarder Courant in de bijlage Sneon & Snein (pag.5) het onderstaande artikel over Goffe Hoogsteen. Eigen meester, niemands knecht

Goffe Hoogsteen, is minder genuanceerd over Albrecht: “Hij was een echte rotmof, laten we het zo maar zeggen. Aussenkommando van de Sicherheitsdienst en Sicherheitspolizei.

 

 


Hans Deinum was de jongste deelnemer aan de overval.

Verzetsheld Hans Deinum.  JACK KOOISTRA
Heerenveen – Op 83-jarige leeftijd is in Heerenveen de voormalige verzetsstrijder Johannes (Hans) Deinum overleden. Deinum behoorde tot de groten van het Friese verzet uit de jaren 1940-1945.

De oorspronkelijk uit Workum afkomstige Deinum sloot zich reeds vroeg aan bij de illegaliteit, omdat hij het nazi-regime en de daarmee gepaard gaande onderdrukking verafschuwde. Als lid van de Knokploegen (KP) deed hij op vrijdag 8 december 1944 onder meer mee aan de befaamde overval op de Leeuwarder gevangenis. Zonder dat er één schot viel herkregen 51 politieke gevangenen na deze operatie hun vrijheid. Bij de aftocht fungeerde Deinum als peperstrooier. De volle breedte van de weg en de bruggen over de Oostergrachtswal en de Kanaalstraat bestrooide hij kwistig om te voorkomen dat speurhonden de route van de bevrijde personen zouden ontdekken. ,,Ik heb voldoende peper gestrooid om er een kennel vol honden mee aan het niezen te brengen’’, verklaarde hij achteraf triomfantelijk.

Deinum was ook op 12 juli 1944 betrokken bij de ontvoering van de verrader Geale van der Kooij op de Kerkhoflaan in Sneek. De bedoeling was hem te ontvoeren, te verhoren en eventueel daarna te liquideren. Van der Kooij trok zijn pistool toen Deinum en zijn beide medestrijders uit een auto sprongen om hem te pakken te nemen. De KP’ers waren hem voor en schoten hem neer. Gewond werd Van der Kooij meegenomen naar de boerderij van Marten de Jong in Scharnegoutum, een plek waar de illegaliteit van alles huisvestte, zoals joden, onderduikers en gecrashte geallieerde piloten. Omdat de gewonde Van der Kooij weinig mededeelzaam was en men met hem opgescheept zat, maakte een ondergedoken Amerikaan een eind aan het leven van de Sneker verrader.

Op 21 november 1944 ontsnapte Deinum bij een overval op de boerderij van de familie De Vries op de Legauke onder Opeinde aan de dood. Tijdens een vuurgevecht sneuvelden drie KP’ers, onder wie de gebroeders Jan en Marten de Vries, en een Duitser. Die gebeurtenis heeft grote invloed op zijn leven gehad. Na de bevrijding was Deinum zwaar gedesillusioneerd over de gang van zaken in Nederland en vertrok naar Amerika. Ook dat land bood niet wat hij zocht en daarom keerde hij terug naar ons land. Vrijwel tot aan zijn overlijden bleef Deinum betrokken bij de Vereniging Friesland 1940-1945, waarvan hij bestuurslid is geweest.

Nu loopt zijn zoon Henk Deinum de Leeuwarder wethouder vaak het complex binnen, trots op zijn vader.
,,Dan moat ik altyd efkes oan him tinke. Hy wie gjin stoere fint, hy wie hiel kwetsber en gefoelich. Hy soe oars net in mich kwea dwaan. Hy wie soms ek spookbenaud. Mar hy en syn fersetsmaten ha harren eangst oerwûn.''

,,Dêr kinst allinne mar grut respekt foar hawwe. Sels wie ik yn myn jonge jierren bytiden op it rûkeloaze ôf, miskien wol omdat ik oan mysels en oaren bewize woe dat ik net benaud wie.'' bron LC.


Een verhaal over de Overval

In de geschiedenis van de gevangenis hebben zich in de loop van tijd meerdere ontsnappingspogingen voorgedaan. Een van de meest spectaculaire ontsnappingen in zijn geschiedenis was de overval door het Nederlandse verzet op 8 december 1944. Er ging een feilloos door Piet Kramer uitgewerkt plan aan vooraf om te voorkomen dat de nabij gelegerde Duitsers werden gealarmeerd. Op de avond van 8 december werden 51 verzetsmensen door hun vrienden van de KP uit de cel bevrijd waarbij niet één schot is gelost. Deze actie wordt gezien als een van de grootste verzetsdaden tijdens de Tweede Wereldoorlog. De overval is in 1962 verfilmd door Lou de Jong genaamd.

Hoofdstuk: | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | (bron spanvis.nl)


Hoorspel
Op 8 december 2009 was het 65 jaar geleden, dat een groep verzetsstrijders, waar onder Goffe Hoogsteen (2-1-1920), de gevangenis van Leeuwarden overvielen. Zij konden op die manier 50 gevangenen bevrijden. Omrop Fryslân zond ter gelegenheid hiervan op zondag 6 december het hoorspel ‘Het wordt hoog tijd dat we thuis komen’ uit.

Dit hoorspel geschreven door Willem G. van Maanen, onder regie van Hans Jongens en is gebaseerd op de overval op de Leeuwarder gevangenis in 1944. Via internet is het hoorspel van 1970 nog te beluisteren via de link   de Overval  bron: Hoorspellen  



Overval op het Huis van Bewaring in Leeuwarden
Artikel door: Wesley Dankers

Tijdens de bezetting van Nederland hebben verzetsgroepen verschillende pogingen gedaan om door de Duitsers gearresteerde medestrijders te bevrijden uit gevangenschap. Dergelijke overvallen waren zeer risicovol.  het artikel

Met dank aan Kevin Prenger, Projectleider Go2War2.nl
 


Onthulling gedenkplaat 2011
8 december Onthulling gedenkplaat de overval aan Oostergrachtswal 33
LEEUWARDEN, 2011 - Op 8 december onthullen Anthonie C. van der Veen en wethouder Henk Deinum een herinneringspaneel aan de Oostergrachtswal nummer (33) 35 in Leeuwarden. Het paneel markeert het verzamelpunt van waaruit de leden van de Friese Knokploegen op 8 december 1944 vertrokken voor de kraak op het Huis van Bewaring.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog woonde op dit adres de familie van der Veen. Op de begane grond bevond zich bakkerij De Korenaar, boven de bakkerij en achter de winkel woonde de familie. Bakker Taco van der Veen zat vanaf het begin van de oorlog in het verzet en zijn vrouw Ymkje ondersteunde hem onverschrokken in zijn illegale activiteiten.

Van der Veen werd in januari 1941 gearresteerd op verdenking van verzetsactiviteiten. Hij belandde in de strafgevangenis van Scheveningen en daarna in het concentratiekamp Amersfoort. Door stug zijn onschuld vol te houden kwam hij weer vrij.

Van der Veen beschouwde zijn gevangenschap als een ernstige waarschuwing, maar stopte niet met zijn verzetswerk. Zo was hij betrokken bij hulp aan joodse onderduikers en speelde hij een voorname rol bij de bewapening van het verzet in Leeuwarden. Het gevaar dat dit verzetswerk met zich meebracht had natuurlijk zijn weerslag op het gezin Van der Veen. Het gezin leefde in spanning en angst in de wetenschap dat verzetswerk streng werd bestraft.

Op 8 december 1944 verzamelden zich in de bakkerij van de familie Van der Veen de verzetsmensen die betrokken waren bij de kraak op het Huis van Bewaring. Onder hen de vader van wethouder Deinum, Hans Deinum. De laatste instructies werden gegeven en groepsgewijs vertrokken de verzetsmensen. De actie werd een daverend succes, vijftig gevangenen en een bewaarder werden meegenomen en ondergebracht op diverse onderduikadressen binnen en buiten de stad. Op 9 december 1944 was Leeuwarden het toneel van razzia’s, de bezetter zocht naar bevrijden en de bevrijders, niemand werd gevonden.

In 1962 werd naar het verhaal van de ‘kraak’ een speelfilm gemaakt. De film ‘De Overval’ trok volle zalen en zorgde er voor dat deze verzetsactie landelijke bekendheid verkreeg. Ook bakkerij De Korenaar en de rol van familie van der Veen kreeg een plaats in de film. De makers van de film besloten echter de ervaringen van Taco van der Veen en die van een andere verzetsman Eppie Bultsma te combineren. Voor de familie Van der Veen een uitermate teleurstellend besluit, zeker omdat hiermee de naam van de familie uit de geschiedenis van de overval verdween, alleen de naam Bultsma bleef in de film over. Ronduit pijnlijk voor de familie was het feit dat de speelfilm vervolgens werd beschreven als een ‘correcte historische reconstructie’ van de werkelijkheid.

Tot op de dag van vandaag spreekt het verhaal van deze spectaculaire verzetsactie tot de verbeelding. Het herdenkingspaneel zal een blijvende herinnering zijn aan de werkelijke rol van de familie Van der Veen bij de kraak van 8 december 1944.   Bron: persbericht  Verzetsmuseum Friesland


Herinneringsalbum
"Bevrijding", 8 December 1944:
[herinnerings-album van de "overval" op de Strafgevangenis / samengest. in opdr. van de Prov. leiding der Friesche K.P.] Herinneringsalbum


ZWANGER DE CEL IN
Gepubliceerd op 22 april 2010, 12:47
Mijn moeder en mijn grootmoeder zijn met 49 andere gevangenen op 8 december 1944 uit het Leeuwarder Huis van bewaring bevrijd. Mijn in 2007 overleden moeder heeft er eerder niet of nauwelijks over willen praten.

Ze was tweeëntwintig jaar, pas getrouwd en zwanger, toen zij half november 1944 een bezoek bracht aan haar moeder. Mijn oma was weduwe en dreef met haar zoons de meubelwinkel van Overdijk aan de Voorstreek en woonde daarboven.

Broers van mijn moeder ontplooiden illegale activiteiten vanuit dit diepe pand. Jacob Vellinga, Joop ten Brug, Jan Spiekhout en Anne Vondeling vergaderden er op een zolder. Ook werden er valse persoonsbewijzen gemaakt en de Friese versie van 'Je Maintiendrai' gedrukt. Toen verzetsman en politiecommissaris Dreeuws in de nazomer van 1944 bij het transport naar de strafgevangenis er in slaagde te ontsnappen, wist hij via de achteringang aan de Turfmarkt binnen te komen.

Mijn moeder vertelde dat Dreeuws' vrouw of vriendin ondergedoken zat bij boer Sybrandy aan de Vierhuisterweg. Na een bezoek aan haar werd hij door de Sicherheitsdienst opgepakt op de Harlingerstraatweg. Na stevige martelpraktijken liet hij los waar hij ondergedoken had gezeten. Om vier uur 's middags vielen de Duitsers de meubelwinkel aan de Voorstreek binnen. Zij troffen alleen mijn moeder en grootmoeder aan en die werden onmiddellijk weggevoerd naar de Zuivelbank aan het Zaailand, waar de Sicherheitsdienst onderdak had.

De SD ontdekte ook de illegale drukkerij in het achterhuis. Mijn moeder vertelde dat het verhoor niet veel voorstelde en na een nacht werden de twee naar het Huis van bewaring overgebracht. Elk in een cel op de tweede verdieping. Alleen bij het luchten zagen ze elkaar.

TOILET
Mijn moeder was vijf maanden zwanger en moest vaak naar het toilet. De gevangenisbewaarders lieten haar steeds onder begeleiding uit de cel. Ze mocht alleen terug. Ze hadden haar uitgelegd hoe de celdeur van de buitenzijde geopend kon worden. Vrijdagmiddag 8 december meldde een bewaakster dat mevrouw Jongbloed uit de cel moest komen. Het klonk streng. Buiten de cel zag mijn moeder behalve de bewaakster een gemaskerde man met een stengun. Zij dacht dat haar laatste uur geslagen had. De gemaskerde Eppie Bultsma stelde moeder fluisterend gerust: ,,Ik kom u bevrijden!” Bij de trap zag moeder mijn oma. Beneden voegden zij zich bij een groep andere mannen en vrouwen.

Er bleek lichte paniek onder de KP'ers: Dreeuws en Leyenaar waren er niet. Zij zaten opgesloten in de naastgelegen strafgevangenis. Telefonisch werd hun komst bevolen door Jelle Visser die het Duits het beste beheerste. In afwachting daarvan ging plotseling de bel van de buitendeur; een nieuwe tegenslag. De KP gaf het bevel dat alle mannen en vrouwen terug naar hun cel moesten. Mijn moeder wist hoe de vergrendeling werkte en sloot oma in haar cel op. Zelf liet zij de vergrendeling niet in het slot vallen.

VERBAZING
Na een kwartier sloop mijn moeder tot verbazing van haar celgenoten weer naar buiten en ontgrendelde de celdeur van oma. Samen stoven zij de trappen af. Beneden konden ze meteen doorlopen naar buiten. Ze werden naar de Mozartstraat gebracht en belandden daarna in de Bildtsestraat bij familie Van der Meer. Daar heeft mijn grootmoeder tot 14 april ondergedoken gezeten. Mijn moeder vertrok na een nacht. Zij kwam op het Zuiderbolwerk in Dokkum terecht bij de familie Boorsma. Op 4 april 1945 kwam mijn broer Auke in het weeshuis aan de Markt van Dokkum ter wereld. Tien dagen later was Friesland bevrijd.

RIK JONGBLOED, Leeuwarden
Foto van de tien uit de Blokhuispoort bevrijde vrouwen. Op nummer 2 mw. Overdijk-Timmermans (oma), nummer 10 mw. Jongbloed-Overdijk (moeder). Foto Verzetsmuseum Friesland [bron: LC]


De Kraak
De overval op de Leeuwarder strafgevangenis, 8 december 1944
Wever - III isbn 90-6135-395-5

Paleis Soestdijk, april 1985. Prins Bernard
De geslaagde overval van de Friese K.P. op de Leeuwarder gevangenis, waarbij een vijftigtal gevangenen de vrijheid herkreeg, vormde in die donkere tijd een lichtpuntje, dat zowel boven als beneden de rivieren werd ervaren als een bewijs van de naderende bevrijding.

De kraak in de Leeuwarder gevangenis vervulde mij, als Bevelhebber Nederlandse Strijdkrachten, destijds met trots, vooral omdat er geen schot bij werd gelost, en met dankbaarheid omdat represailles van de bezetter uitbleven.
Het lijkt mij een uitermate goede zaak om de herinnering aan deze bijzondere gebeurtenis uit de bezettingstijd levendig te houden, vooral voor de generaties die de oorlog niet hebben meegemaakt.

De overval in Leeuwarden toont immers tot in welke mate mensen bereid kunnen zijn hun leven in te zetten voor dat van hun medemensen. En aan die instelling heeft onze samenleving nog steeds grote behoefte.
Moge dit boekwerkje*, waarin het verhaal van de overval nog eens wordt naverteld, daartoe mede een stimulans zijn.

Prins der Nederlanden.

*(De Kraak) de overval op de Leeuwarder strafgevangenis, 8 december 1944


Piet Kramer
Oktober '44 kreeg Piet Kramer van de gewestelijke commandant van de BS in Friesland het verzoek een plan voor een overval op de Leeuwarder strafgevangenis te ontwerpen. Op dat moment was er weliswaar geen reden voor een kraak, maar het plan van operatie moest gereed zijn. Piet kreeg via Eppie contact met een gevangenbewaarder, die hem een plattegrond van de gevangenis, een complete lijst van de gevangenen en wasafdrukken van verscheiden sleutels bracht; van een politieofficier te Leeuwarden ontving hij een insluitingformulier.

Na een maand was het operatieplan geheel gereed en toen was het weldra ook nodig om het uit te voeren, want half November werden zes vooraanstaanden uit de illegaliteit van Leeuwarden gevangen genomen. Zij moesten, vóór zij doorsloegen onder de SD verhoren eruit en met hen 45 anderen. Het verloop der actie, die in de namiddag van 8 December '44 plaats had, was aldus: 3.30 u. Het hoofdbureau van politie te Leeuwarden ontvangt een telefoontje: "Twee agenten uit Bolsward zijn met drie zwarthandelaars onderweg naar de gevangenis te Leeuwarden.

Zij hebben een opsluitingbevel bij zich." "In orde," ... zegt de officier van dienst. 5.30 u. Het Huis van Bewaring te Leeuwarden wordt opgebeld: "Hier hoofdbureau van politie. Namens de officier van dienst deel ik U mee, dat twee agenten, drie arrestanten brengen. Zij zijn voorzien van een opsluitingbevel". "In orde," zegt het hoofd van de gevangeniswacht. 5.40 u. Er wordt gebeld aan de poort van de gevangenis.

Twee portiers gaan naar de grote deur en openen het winket. "Wij hebben hier drie arrestanten". Het opsluitingbevel wordt overhandigd. "o, die, ja daarover is gebeld. Laat ze maar binnen". De poort draait open. De "agenten" stappen met hun "arrestanten" binnen. Zij leiden hen naar het wachtlokaal. "Handen omhoog!" hoort plotseling de gevangeniswacht. Vijf revolvers zijn op haar gericht. De "arrestanten" zowel als de "agenten" zijn KP'ers.

"Meewerken, heren!" luidt het bevel aan de gevangenisbeambten. En zij werken mee. De wachtcommandant bedient de telefoon met de woorden en- de intonatie, die de KP verlangt. Anderen gaan de cellen langs om er uit te halen, wie op de lijst van de KP staan aangegeven. En ondertussen laten de vijf KP'ers negentien makkers binnen om hen te helpen bij de uitvoering van het bevrijdingsplan.

Als alle uit hun cel gehaalde gevangenen in de gang staan, verbijsterd, ontroerd, dol van vreugde, voorzover zij kunnen geloven, dat zij werkelijk de vrijheid tegemoet gaan ... rinkelt de poortbel luid en dreigend.

De portiers berichten, dat twee man van de SD met enkele arrestanten voor de poort staan. En ditmaal zijn het echte SD'ers. Het brengt ontsteltenis. "Laat ze binnen," zegt de commandant, Piet Kramer. De Duitsers stappen de drempel over ... en staren verbluft in de trompen van pistolen der KP. Als lammetjes geven zij hun wapens en hun uniformen af en laten zich opsluiten in een van de ontruimde cellen.

Hun arrestanten mogen zich bij de bevrijde gevangenen voegen. Afmars! Groep voor groep worden de gevangenen uitgeleid. BS'ers brengen hen door de donkere straten van de verduisterde stad naar gastvrije huizen.

Voor ieder is logies besproken. En dan eindelijk wordt er groot alarm geslagen bij de Duitsers. Met een sterke macht gaan zij naar de gevangenis. Zij vinden de kooi leeg. De vogels zijn gevlogen. De volgende dag arriveert een speciaal commando van de SD in Leeuwarden. Een week lang zoeken de bekwaamste speurders van de Duitsers. Zij vinden niemand, noch van de bevrijden, noch van de overvallers. En represailles worden niet genomen. De Groningse SD had wraak gewild. Leeuwarden was er tegen. De Haagse SD besloot: geen represailles.

Bron: Het grote Gebod.http://www.veteranen-online.nl


 


De overval
8 december 1944 werd door de KP (Knokploeg) een overval gepleegd op de gevangenis De Blokhuispoort te Leeuwarden. De aanleiding voor deze overval was de arrestatie van enkele vooraanstaande verzetsmensen en het mislukte poging de politie-inspecteur Bakker tijdens zijn transport te bevrijden.

Al eerder had Piet Kramer een plan ontworpen voor een overval op de Blokhuispoort, voor het geval dat dat nodig was. Dit plan werd nauwgezet uitgevoerd en het doel om 51 verzetsmensen te bevrijden slaagde zonder geweld te gebruiken.

Men moest keuzes maken, omdat het onmogelijk was om voor alle gevangenen een onderduikadres te regelen.

Goffe Hoogsteen, *2 januari 1920 Surhuizum, †17 september 2011, Surhuisterveen. was één van de KP’s, die deze overval, ook wel ‘Kraak’ genoemd, pleegden. In de oorlog had hij de verzetsnaam Theo. Hij nam deel aan één van de meest opzienbarende verzetsdaden tijdens de Tweede Wereldoorlog nl. de bevrijding van ruim vijftig verzetsmensen uit de gevangenis de Blokhuispoort te Leeuwarden

Goffe tijdens een interview: “Zie mij niet als een held, ik deed gewoon wat mijn gevoel me ingaf. Als de situatie er om schreeuwde en ik kon het fysiek aan, zou ik het weer doen.” Hij had het niet van een vreemde. Zijn vader, timmerman en aannemer, zat tot over zijn oren in het verzet. In het ouderlijk huis vonden Joodse onderduikers regelmatig onderdak. “Ik hielp vader weleens. “Als ik wordt gepakt, moet jij er mee doorgaan”, zei hij.

Op 10 mei 1940, de dag dat de Duitsers binnenvielen, was Hoogsteen soldaat in Westerbork. Om drie uur ’s nachts riep de commandant. “Jongens, d’r uit. Het is oorlog”. Het dreigende geluid van brommende Duitse vliegtuigen bevestigde dat.

Lachertje
Het duurde niet lang of de eerste Duitse soldaten doemden op. “Ik zag ze aankomen. Het maakte me woedend maar tegenstand van enige importantie zat er niet in. Het zou een oneerlijke strijd zijn geweest. Want onze bewapening was in lachertje”. In vijf legerauto’s, met Hoogsteen als een van de chauffeurs, reden de mannen dwars over de heide richting Sneek. “De kogels vlogen ons om de oren.”

Van Sneek ging het naar de haven van Makkum. “In vissersbootjes gingen we naar de andere kant van het IJsselmeer.

Hoogsteen vertrok naar Haarlem, waar hij eerder in de Ripperdakazerne een deel van zijn dienstplichttijd had doorgebracht. Na een paar dagen belandde Hoogsteen onder Duits toezicht eerst in Haarlem en later een paar maanden in Groningen. Hij moest zich daar melden voor de Arbeitseinsatz. “Dat verdom ik”, dacht hij, “Mij zien ze niet in Duitsland”.

Met een dienstmaat, nam hij de benen. Bij Zuidhorn kwam hun een auto achterop, het bleek scheepsbouwer Barkmeijer uit Stroobos te zijn. Hoogsteen en zijn dienstmaat mochten instappen.

Knokploeg
Eenmaal thuis vormde Hoogsteen al snel een knokploeg (KP) met vier kennissen uit de buurt. Zij sloten zich aan bij tien anderen op een boerderij in Legauke, ten zuiden van Opeinde.

Vanuit Leeuwarden kwam na enige tijd echter het verzoek tot versterking van de plaatselijke KP. Hij en vier anderen vertrokken naar de hoofdstad. “ We waren er net weg toen de Legauke door de Duitsers werd overvallen, waarbij tijdens een vuurgevecht twee zonen van de boer en twee Duitse soldaten sneuvelden.”

Overval
Voor de overval op de Blokhuispoort werd Hoogsteen gewoon gevraagd. Weigeren was geen optie. Hij was wel op van de zenuwen. “Wij gingen op pad en onderweg dacht ik: “Zullen we dit overleven? In Amsterdam was een soortgelijke overval mislukt.” Ieder van de 25 mannen die de gevangenis binnengingen, had zijn taak.

Hoogsteen: “Ik posteerde vlak bij de deur. Ik zie nog de gevangenen met stralende gezichten de trap afkomen. In no time was iedereen, onder begeleiding van verzetsmensen , in het donker verdwenen.”

De Overval
8 december 1944 slaagden 25 verzetslieden onder leiding van knokploeg-voorman Piet Oberman erin met een ingenieus plan en zonder een schot te lossen binnen te dringen in de Blokhuispoort, de gevangenis in Leeuwarden. Zij hadden een lijst met 39 namen van mensen voor wie acuut gevaar dreigde. Uiteindelijk werden 51 van de in totaal ruim 200 gevangenen bevrijd. ‘De kraak’, waarvan in 1962 op basis van een door historicus en journalist Lou de Jong (1914-2005) geschreven scenario de film De Overval werd gemaakt, duurde precies drie kwartier. De bevrijde gevangenen werden, eenmaal buiten, zo snel mogelijk door andere verzetsmensen naar onderduikadressen gebracht. Represailles zijn door de Duitse bezetter opvallend genoeg nooit genomen.

bron Pluskrant


De Overval op DVD
In het Verzetsmuseum Friesland werd op zaterdag 20 december 2003 om 15.00 uur de DVD-versie van de speelfilm De Overval gepresenteerd. Het was die dag precies 41 jaar geleden dat de film in Amsterdam in première ging. De eerste exemplaren werden overhandigd aan Goffe Hoogsteen en Jelle Visser. Zij zijn de enige twee nog levende KP-ers die aan de Kraak op 8 december 1944 hebben deelgenomen. Het uitbrengen van De Overval (1962) is een initiatief van het Verzetsmuseum Friesland in samenwerking met het Filmmuseum in Amsterdam en Omrop Fryslân.

De Overval wordt gerekend tot de klassiekers van de Nederlandse filmgeschiedenis. De film is gebaseerd op een werkelijk uitgevoerde bevrijdingsactie van de Friese KP (KnokPloeg, de gewapende tak van het verzet). Op 8 december 1944 wisten de samenwerkende Knokploegen in Friesland 51 verzetsmensen uit het Huis van Bewaring in Leeuwarden te bevrijden. Er ging een minutieus uitgewerkt plan aan ‘de Kraak’ vooraf, want er mocht geen schot gelost worden om de nabij gehuisveste bezetters niet te alarmeren. De actie werd feilloos uitgevoerd en er volgden, heel uitzonderlijk, geen represailles.

Dankzij de film De Overval is deze opmerkelijke verzetsdaad verankerd in de nationale herinnering aan de Tweede Wereldoorlog. Dr. L. de Jong, destijds directeur van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, schreef het scenario in nauw overleg met de betrokken KP’ers. De Overval, geregisseerd door de Engelsman Paul Rotha, was de eerste grote speelfilm over het Nederlandse verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog.

De film is in 2002 door het Filmmuseum in Amsterdam volledig gerestaureerd en geconserveerd. Uit vier zwaar aangetaste kopieën van de speelfilm is één gaaf exemplaar gemaakt tijdens een ruim vier jaar durende restauratieklus. Met de kopieën als 'puzzelstukjes' kon het beeldmateriaal volledig opnieuw worden gemonteerd. Daarna is met digitale technieken het geluidsspoor weer helemaal hersteld. Het Verzetsmuseum wijdde een jubileumtentoonstelling aan de film getiteld Van Kraak tot Overval die precies veertig jaar na de première, op 20 december 2002 in aanwezigheid van vele betrokkenen werd geopend.

De tentoonstelling vormde de aanleiding om de gerestaureerde film, die door velen nog altijd wordt beschouwd als een van de beste Nederlandse oorlogsfilms, op DVD uit te brengen. Naar aanleiding hiervan maakte regisseur Geart de Vries de documentaire De Kraak en de Film. In het programma worden mensen aan het woord gelaten die nog aan ‘de Kraak’ op de Leeuwarder gevangenis hebben deelgenomen en kijken acteurs terug op de opnames van de film. De Kraak en de Film werd uitgezonden door Omrop Fryslân op Nederland 1 op 4 en 5 mei 2003.

Deze documentaire is integraal op de DVD opgenomen. De DVD gaat vergezeld van een twaalf pagina’s tellende brochure getiteld De Overval, een film die geschiedenis maakte, waarin de achtergronden van de Kraak en de totstandkoming van de film worden toegelicht. De DVD is (voorlopig) alleen te koop in de museumwinkels van het Verzetsmuseum Friesland/Fries Museum te Leeuwarden en het Filmmuseum te Amsterdam.

Bron: verzetsmuseum leeuwarden


 
namen verzetstrijders van 8 dec 1944
Naam - Verzetsnaam - Toenmalige woonplaats - Toenmalig beroep

Gerben Oppewal Gerard - Franeker - Marechaussee
Joop Willems Berend - Leeuwarden - Politie-agent
Jelle Visser Jelle - Leeuwarden - Chauffeur
Pieter Gerke Oberman Piet Kramer - Dokkum - Houthandelaar
Wim Steginga Wim - Sneek - Timmerman
Christiaan Hofing Arie - Alkmaar - Marechaussee
Egbert Bultsma Eppie - Leeuwarden -Vertegenwoordiger
Gerrit Jan Niesing Chris - Delfstrahuizen - Waterpolitie
Jan Gerardus Visser Jelle - Sneek - Opperwachtmeester
Pieter jan Stavast Cor - Nieuwe Pekela - Marechaussee
Piet Schuddeboom Piet S - Leeuwarden - Inspecteur R.B.H.
Gerardus A. Reeskamp Harry - Naarden - Apothekersassistent
Jantinus Pieters Tinus - Broek in Waterland - Garagehouder
Ernst Hendricus Rob Ab - Rotterdam - Opperwachtmeester
Hans Deinum Hans - Workum - Handelaar
Goffe Hoogsteen Theo - Surhuizum - Meubelmaker
Ale IJtsma Johan - Stroobos - Schippersknecht
Hendrikus Rijpkema Henkie - Sneek - Boekhouder
Jan Barendsma John - Huizum - Sportleraar
Willem Leijstra Antoon - Drachten - Kruidenier
Hepke Paauw Klaas - Gerkesklooster - Klompenmaker
Jacob Abels Frits - Gerkesklooster - Bakkersknecht
Simon Cuipers Marten - Echtenerbrug - Matroos
Tjitse van 't Zet Jaap - Oosterend - Terpbaas
Johannes Kolf Jodocus - Westmaas - Politie-agent
Lees ook het boek: 'Johannes Kolf, de verzetsstrijder 'Jodocus'
Arends J. Wijnsma. - Franeker

Aanvullingen:
Ymkje (Ymie) van der Veen-Sas  - Leeuwarden
Taco van der Veen - Leeuwarden

 

 

 

Wilhelm Artur Albrecht 
Via het Belgische Gent kwam hij in september 1944 in Nederland terecht, in Leeuwarden. Daar leidde hij tot vlak voor het einde van de oorlog het zogenaamde ‘Aussenkommando’ van de Sicherheitsdienst en Sicherheitspolizei. Hij was in die functie verantwoordelijk voor de handhaving van de orde in de provincie Friesland. Geen eenvoudige klus, want in de laatste oorlogsmaanden was het verzet daar in volle gang.

Goffe Hoogsteen, een oud-verzetsman uit Friesland, is minder genuanceerd over Albrecht: “Hij was een echte rotmof, laten we het zo maar zeggen.” Hoogsteen was betrokken bij de legendarische overval op de Leeuwarder gevangenis in december 1944 (bekend van de film De Overval). Hij kent verschillende mannen die door het Aussenkommando van Albrecht zijn geëxecuteerd.

Zelf is hij mishandeld tijdens een verhoor op het kantoor van Albrecht. Hoogsteen herinnert zich: “Ik was nog maar net binnen en er kwam zo’n dikke Belg op me toe [meegekomen uit Gent] en hij zei tegen me: ‘Jij bent een terrorist’. Ik zeg: ‘Wat is dat, een terrorist?’ Hij zei: ‘Dat weet je dondersgoed.’ En toen heeft hij mij heel de strot naar binnen geslagen.” Ruim zestig jaar later heeft hij er nog steeds last van.

Albrecht zat er bij en keek er naar. Zelf deelde hij ook geregeld klappen uit bij verhoren, maar het meeste werk liet hij door zijn ondergeschikten uitvoeren. Net als bij Pieters kwam het toebrengen van brandwonden regelmatig voor, maar ook het bijna verdrinken van gevangenen in een grote bak water, om hen aan de praat te krijgen. In de strijd tegen het verzet leidde Albrecht niet alleen zulke ‘verscherpte verhoren’, maar voerde hij ook het bevel over represaille-executies.

Elke keer wanneer het verzet een geslaagde actie pleegde antwoordde de SD met een genadeloze represaille. In de laatste oorlogsmaanden executeerde het ‘Aussenkommando’ van Albrecht zo tientallen verzetsstrijders en andere gevangenen, die vaak betrekkelijk willekeurig uit de gevangenis waren geplukt. De grootste massa-executie was in Dokkum, waar Albrecht op 22 januari 1945 twintig man buiten in de sneeuw liet fusilleren.

De Bijzondere Raad van Cassatie liet zich niet overtuigen en bevestigde op 1 december 1951 de doodstraf, met eenparigheid van stemmen.  

‘Befehl ist Befehl’
‘Ik ben onschuldig. Ik wil geen genade, ik wil mijn recht’
De executies van Pieters en Albrecht zouden de laatste twee zijn, op 21 maart 1952.  bron: Geschiedenis 24 de laatste doodstraf

Wilhelm Artur AlbrechtPieters


Meer bijzondere zaken: Kop van Jut Henricus Mokcaarts Blikken Dominee Hogerhuis De bende van Oss Overval 1944 Dir Jansen Dokter O Adri lodder Durk Tabak IJe Wijkstra Aage M Totaalweigeraar Sluiting 2002 Sluiting 2007