De Overval 8 december 1944


De Overval

DvD De Overval
Te koop in de Museumwinkel

FILM DE OVERVAL (DVD) (1962)
Gerestaureerd 29 jan 2002 AMSTERDAM - De speelfilm 'De Overval' uit 1962, naar het scenario van dr. Lou de Jong, is door het filmmuseum in Amsterdam volledig gerestaureerd en geconserveerd. Uit vier zwaar aangetaste kopieën van de speelfilm is één gaaf exemplaar gemaakt tijdens een ruim vier jaar durende restauratieklus. De 98 minuten durende speelfilm gaat over de historische bevrijding in 1944 van tientallen gevangen verzetslieden uit de gevangenis 'De Blokhuispoort' in Leeuwarden door de ondergrondse. Het filmmuseum had het negatief origineel jarenlang in zijn archief, als schenking van de toenmalige productiemaatschappij, maar die was incompleet en beschadigd. Bovendien werd het resterende filmmateriaal door ontbinding langzaam vernietigd.

 

DvD bestellen in de shop

Door de weinige nog resterende filmkopieën op te sporen konden alle scènes uit de complete film "bijeen worden gesprokkeld", aldus Ad Pollé, coördinator van de afdeling filmcollectie van het Filmmuseum. De beste nog resterende kopie kwam uit de kelders van het City Theater in Amsterdam. Met de kopieën als 'puzzelstukjes' kon het beeldmateriaal volledig opnieuw worden gemonteerd. Daarna is met digitale technieken het geluidsspoor weer helemaal hersteld. De film draait komende maand in het Filmmuseum.

 

De restaurateurs zouden het leuk vinden als de film ook wordt vertoond in Leeuwarden. De gevangenis, waar het waar gebeurde verhaal zich afspeelde, wordt nog steeds als huis van bewaring gebruikt, maar minister van Justitie Korthals wil de eeuwenoude stadsgevangenis over enkele jaren sluiten. © 1996-2002 Dagblad De Telegraaf. Alle rechten voorbehouden.

D v D De Overval
Te koop in de Museumwinkel

In het Verzetsmuseum Friesland werd op zaterdag 20 december 2003 om 15.00 uur de DVD-versie van de speelfilm De Overval gepresenteerd. Het was die dag precies 41 jaar geleden dat de film in Amsterdam in première ging. De eerste exemplaren werden overhandigd aan Goffe Hoogsteen en Jelle Visser. Zij zijn de enige twee nog levende KP-ers die aan de Kraak op 8 december 1944 hebben deelgenomen. Het uitbrengen van De Overval (1962) is een initiatief van het Verzetsmuseum Friesland in samenwerking met het Filmmuseum in Amsterdam en Omrop Fryslân.


De Overval wordt gerekend tot de klassiekers van de Nederlandse filmgeschiedenis. De film is gebaseerd op een werkelijk uitgevoerde bevrijdingsactie van de Friese KP (KnokPloeg, de gewapende tak van het verzet). Op 8 december 1944 wisten de samenwerkende Knokploegen in Friesland 51 verzetsmensen uit het Huis van Bewaring in Leeuwarden te bevrijden. Er ging een minutieus uitgewerkt plan aan ‘de Kraak’ vooraf, want er mocht geen schot gelost worden om de nabij gehuisveste bezetters niet te alarmeren. De actie werd feilloos uitgevoerd en er volgden, heel uitzonderlijk, geen represailles.


Dankzij de film De Overval is deze opmerkelijke verzetsdaad verankerd in de nationale herinnering aan de Tweede Wereldoorlog. Dr. L. de Jong, destijds directeur van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, schreef het scenario in nauw overleg met de betrokken KP’ers. De Overval, geregisseerd door de Engelsman Paul Rotha, was de eerste grote speelfilm over het Nederlandse verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog.


De film is in 2002 door het Filmmuseum in Amsterdam volledig gerestaureerd en geconserveerd. Uit vier zwaar aangetaste kopieën van de speelfilm is één gaaf exemplaar gemaakt tijdens een ruim vier jaar durende restauratieklus. Met de kopieën als 'puzzelstukjes' kon het beeldmateriaal volledig opnieuw worden gemonteerd. Daarna is met digitale technieken het geluidsspoor weer helemaal hersteld. Het Verzetsmuseum wijdde een jubileumtentoonstelling aan de film getiteld Van Kraak tot Overval die precies veertig jaar na de première, op 20 december 2002 in aanwezigheid van vele betrokkenen werd geopend.


De tentoonstelling vormde de aanleiding om de gerestaureerde film, die door velen nog altijd wordt beschouwd als een van de beste Nederlandse oorlogsfilms, op DVD uit te brengen. Naar aanleiding hiervan maakte regisseur Geart de Vries de documentaire De Kraak en de Film. In het programma worden mensen aan het woord gelaten die nog aan ‘de Kraak’ op de Leeuwarder gevangenis hebben deelgenomen en kijken acteurs terug op de opnames van de film. De Kraak en de Film werd uitgezonden door Omrop Fryslân op Nederland 1 op 4 en 5 mei 2003.


Deze documentaire is integraal op de DVD opgenomen. De DVD gaat vergezeld van een twaalf pagina’s tellende brochure getiteld De Overval, een film die geschiedenis maakte, waarin de achtergronden van de Kraak en de totstandkoming van de film worden toegelicht. De DVD is (voorlopig) alleen te koop in de museumwinkels van het Verzetsmuseum Friesland/Fries Museum te Leeuwarden en het Filmmuseum te Amsterdam.

Bron: verzetsmuseum Leeuwarden

Bevrijding gevangenis Leeuwarden

Een aanplakbiljet met de aankondiging van de executie van de zes Politieke gevangenen wordt op een muur geplakt. Een aantal mensen verzamelt zich er voor. Ze lezen het verbitterd. Grauw is de dag!. Nu is het geduld van SS-Oberscharführer Grundmann uitgeput. De beul Johannsen is binnen geroepen. Binnen in de gevangenis, zit adjunctdirecteur Vos aan zijn bureau. Grundmanns rechterhand, Walther, zit naast hem. Veertien KP-ers zijn uit de bakkerij vertrokken. Piet met zijn groep nadert zwijgend de ingang van het Huis van Bewaring,Teunisse kijkt naar Piet, Piet knikt ja. Teunisse doet een stap naar voren en belt aan. De vijf mannen staan roerloos. Dan gaat het licht boven de deur aan. Ze komen naar buiten, nog rinkelt de telefoon. Piet trekt de voordeur zacht dicht de telefoon horen ze niet meer. De drie KP-ers lopen in de richting van het hoek huis. Bij de Oosterbrug gekomen slaan Piet en Wim linksaf, Eppie gaat de brug over naar zijn huis toe, hun drie gestaltes verdwijnen in de duisternis die hen veilig opneemt.  Lees het complete verhaal op de website van Spanvis 

 

Bevrijde gevangene "Gerrit Fokkema"

Als op 8 december 1944 de deur van zijn cel open zwaait en een gewapende en gemaskerde man hem gebiedt naar buiten te komen, weet Gerrit Fokkema (1923) zeker dat zijn laatste uur heeft geslagen. Niets was minder waar. Hij was onderdeel geworden van de spectaculairste bevrijdingsactie van het Nederlandse verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog.   Het verhaal van Gerrit Fokkema

Laatste verzetsstrijders


Hans Deinum

Hans Deinum was de jongste deelnemer aan de overval. Verzetsheld Hans Deinum.
JACK KOOISTRA Heerenveen – vrijdag, 21 februari 2003 Frieshdagblad

Op 83-jarige leeftijd is in Heerenveen de voormalige verzetsstrijder Johannes (Hans) Deinum overleden. Deinum behoorde tot de groten van het Friese verzet uit de jaren 1940-1945.

 

De oorspronkelijk uit Workum afkomstige Deinum sloot zich reeds vroeg aan bij de illegaliteit, omdat hij het nazi-regime en de daarmee gepaard gaande onderdrukking verafschuwde. Als lid van de Knokploegen (KP) deed hij op vrijdag 8 december 1944 onder meer mee aan de befaamde overval op de Leeuwarder gevangenis. Zonder dat er één schot viel herkregen 51 politieke gevangenen na deze operatie hun vrijheid. Bij de aftocht fungeerde Deinum als peperstrooier. De volle breedte van de weg en de bruggen over de Oostergrachtswal en de Kanaalstraat bestrooide hij kwistig om te voorkomen dat speurhonden de route van de bevrijde personen zouden ontdekken. ,,Ik heb voldoende peper gestrooid om er een kennel vol honden mee aan het niezen te brengen’’, verklaarde hij achteraf triomfantelijk.

 

Deinum was ook op 12 juli 1944 betrokken bij de ontvoering van de verrader Geale van der Kooij op de Kerkhoflaan in Sneek. De bedoeling was hem te ontvoeren, te verhoren en eventueel daarna te liquideren. Van der Kooij trok zijn pistool toen Deinum en zijn beide medestrijders uit een auto sprongen om hem te pakken te nemen. De KP’ers waren hem voor en schoten hem neer. Gewond werd Van der Kooij meegenomen naar de boerderij van Marten de Jong in Scharnegoutum, een plek waar de illegaliteit van alles huisvestte, zoals joden, onderduikers en gecrashte geallieerde piloten. Omdat de gewonde Van der Kooij weinig mededeelzaam was en men met hem opgescheept zat, maakte een ondergedoken Amerikaan een eind aan het leven van de Sneker verrader.

 

Op 21 november 1944 ontsnapte Deinum bij een overval op de boerderij van de familie De Vries op de Legauke onder Opeinde aan de dood. Tijdens een vuurgevecht sneuvelden drie KP’ers, onder wie de gebroeders Jan en Marten de Vries, en een Duitser. Die gebeurtenis heeft grote invloed op zijn leven gehad. Na de bevrijding was Deinum zwaar gedesillusioneerd over de gang van zaken in Nederland en vertrok naar Amerika. Ook dat land bood niet wat hij zocht en daarom keerde hij terug naar ons land. Vrijwel tot aan zijn overlijden bleef Deinum betrokken bij de Vereniging Friesland 1940-1945, waarvan hij bestuurslid is geweest.

 

Nu loopt zijn zoon Henk Deinum de Leeuwarder wethouder vaak het complex binnen, trots op zijn vader.

,,Dan moat ik altyd efkes oan him tinke. Hy wie gjin stoere fint, hy wie hiel kwetsber en gefoelich. Hy soe oars net in mich kwea dwaan. Hy wie soms ek spookbenaud. Mar hy en syn fersetsmaten ha harren eangst oerwûn.''

 

,,Dêr kinst allinne mar grut respekt foar hawwe. Sels wie ik yn myn jonge jierren bytiden op it rûkeloaze ôf, miskien wol omdat ik oan mysels en oaren bewize woe dat ik net benaud wie.''  

 

Goffe Hoogsteen

De laatste bevrijder Blokhuispoort overleden. LEEUWARDEN - De laatste nog in Nederland wonende verzetsheld die hielp bij de Grote Ontsnapping uit de gevangenis de Blokhuispoort in Leeuwarden, is overleden. Dat heeft directeur Hans Groeneweg van het Verzetsmuseum Friesland woensdag gemeld. Goffe Hoogsteen overleed zaterdag op 91-jarige leeftijd in zijn woonplaats Surhuisterveen. Hoogsteen was een van de 25 mannen die op 8 december 1944 het Huis van Bewaring overvielen. De Friese Knokploeg bevrijdde 51 gevangenen. De spectaculaire actie is in 1962 verfilmd als De Overval, naar een scenario van dr. Loe de Jong. bron Leeuwardercourant, Op 27 december 2008 stond in de Leeuwarder Courant in de bijlage Sneon & Snein (pag.5) het onderstaande artikel over Goffe Hoogsteen. Eigen meester, niemands knecht  Goffe is overleden op 17 september 2011   zie overlijdensbericht

 

Goffe Hoogsteen, is minder genuanceerd over Albrecht: 

“Hij was een echte rotmof, laten we het zo maar zeggen". 

 

Een ballade voor Goffe Hoogsteen

Donderdagavond 4 mei 2017 ging zijn lied voor Goffe Hoogsteen in première. De tekst staat ook op de website van Achtkarspelen. Hoogsteen, in 2011 in Surhuisterveen overleden, was in 1944 betrokken bij de beroemde overval op de Leeuwarder gevangenis. lees meer op: walthaus.blogspot.nl


Hepke Paauw

97-jarige Hepke Paauw is overleden op 19 oktober 2017 in Canada.  Hepke Paauw emigreerde in 1954 naar Canada. Hepke PAAUW Thursday October 19, 2017 Décès pour la Ville: Simcoe, Province: Ontario 

 

Zie bericht:  PAAUW, Hepke 


Henk Rypkema

Henk Rypkema overleed op 18 november 2017 in Canada, zijn naam werd ook geschreven als: Hendrikus Rijpkema  Guestbook

 

Zie bericht: Hank Rypkema


De kraak, Vrijdag 18 mei 1945 Friesch Dagblad

"De kraak van de gevangenis. Hoe het toeging

klik op het krantenknipsel
(archief Stichting Blokhuisport). 


De ,Kraak" van de Leeuwarder gevangenis op 8 December 1944, waarbij binnen drie kwartier 50 gevangenen bevrijd werden, en twee man van de S.D., die de knockploeg "over het mot kwamen, overrompeld en uitgekleed in de cel gestopt werden, was een zeldzaam meesterstukje.


De Zwerver 15 juni 46 No 24

De Friesche knokploegen kraken de gevangenis te Leeuwarden.
De zwerver, Weekblad van de Stichting LO-LKP. (Landelijke Organisatie voor hulp aan onder-duikers) en haar gewapende tak LKP (de Landelijke Knokploegen). Deze Krant is in bezit van Stichting Blokhuispoort. 

 

Stichting Herinnering LO-LKP wil, mee met het oog op herdenkingsjaar 2015, meer bekendheid geven aan de geschiedenis van het verzet door LO en LKP. Daartoe stelt zij de inhoud van dit gedenkboek (en meer dan dat!) hier in digitale vorm aan de geïnteresseerde lezer beschikbaar.  lo-lkp.nl

Hoorspel de overval op de Leeuwarder gevangenis

Op 8 december 2009 was het 65 jaar geleden, dat een groep verzetsstrijders, waar onder Goffe Hoogsteen (2-1-1920), de gevangenis van Leeuwarden overvielen. Zij konden op die manier 50 gevangenen bevrijden. Omrop Fryslân zond ter gelegenheid hiervan op zondag 6 december het hoorspel ‘Het wordt hoog tijd dat we thuis komen’ uit. Dit hoorspel geschreven door Willem G. van Maanen, onder regie van Hans Jongens en is gebaseerd op de overval op de Leeuwarder gevangenis in 1944.

Via internet is het hoorspel van 1970 nog te beluisteren via de link De Overval

 

Overval op het Huis van Bewaring in Leeuwarden

Overval op het Huis van Bewaring in Leeuwarden. Artikel door: Wesley Dankers

Tijdens de bezetting van Nederland hebben verzetsgroepen verschillende pogingen gedaan om door de Duitsers gearresteerde medestrijders te bevrijden uit gevangenschap. Dergelijke overvallen waren zeer risicovol. het artikel Met dank aan Kevin Prenger, Projectleider Go2War2.nl

 

Onthulling gedenkplaat 2011

8 december Onthulling gedenkplaat de overval aan Oostergrachtswal 33. LEEUWARDEN, 2011 -

Op 8 december onthullen Anthonie C. van der Veen en wethouder Henk Deinum een herinneringspaneel aan de Oostergrachtswal nummer (33) 35 in Leeuwarden. Het paneel markeert het verzamelpunt van waaruit de leden van de Friese Knokploegen op 8 december 1944 vertrokken voor de kraak op het Huis van Bewaring.

 

Tijdens de Tweede Wereldoorlog woonde op dit adres de familie van der Veen. Op de begane grond bevond zich bakkerij De Korenaar, boven de bakkerij en achter de winkel woonde de familie. Bakker Taco van der Veen zat vanaf het begin van de oorlog in het verzet en zijn vrouw Ymkje ondersteunde hem onverschrokken in zijn illegale activiteiten. 

Van der Veen werd in januari 1941 gearresteerd op verdenking van verzetsactiviteiten. Hij belandde in de strafgevangenis van Scheveningen en daarna in het concentratiekamp Amersfoort. Door stug zijn onschuld vol te houden kwam hij weer vrij.

Van der Veen beschouwde zijn gevangenschap als een ernstige waarschuwing, maar stopte niet met zijn verzetswerk. Zo was hij betrokken bij hulp aan joodse onderduikers en speelde hij een voorname rol bij de bewapening van het verzet in Leeuwarden. Het gevaar dat dit verzetswerk met zich meebracht had natuurlijk zijn weerslag op het gezin Van der Veen. Het gezin leefde in spanning en angst in de wetenschap dat verzetswerk streng werd bestraft.

 

Op 8 december 1944 verzamelden zich in de bakkerij van de familie Van der Veen de verzetsmensen die betrokken waren bij de kraak op het Huis van Bewaring. Onder hen de vader van wethouder Deinum, Hans Deinum. De laatste instructies werden gegeven en groepsgewijs vertrokken de verzetsmensen. De actie werd een daverend succes, vijftig gevangenen en een bewaarder werden meegenomen en ondergebracht op diverse onderduikadressen binnen en buiten de stad. Op 9 december 1944 was Leeuwarden het toneel van razzia’s, de bezetter zocht naar bevrijden en de bevrijders, niemand werd gevonden.

 

In 1962 werd naar het verhaal van de ‘kraak’ een speelfilm gemaakt. De film ‘De Overval’ trok volle zalen en zorgde er voor dat deze verzetsactie landelijke bekendheid verkreeg. Ook bakkerij De Korenaar en de rol van familie van der Veen kreeg een plaats in de film. De makers van de film besloten echter de ervaringen van Taco van der Veen en die van een andere verzetsman Eppie Bultsma te combineren. Voor de familie Van der Veen een uitermate teleurstellend besluit, zeker omdat hiermee de naam van de familie uit de geschiedenis van de overval verdween, alleen de naam Bultsma bleef in de film over. Ronduit pijnlijk voor de familie was het feit dat de speelfilm vervolgens werd beschreven als een ‘correcte historische reconstructie’ van de werkelijkheid.

 

Tot op de dag van vandaag spreekt het verhaal van deze spectaculaire verzetsactie tot de verbeelding. Het herdenkingspaneel zal een blijvende herinnering zijn aan de werkelijke rol van de familie Van der Veen bij de kraak van 8 december 1944. 

Bron: persbericht Verzetsmuseum Friesland

Nieuwe plaquette en extra openstelling museum

De celdeur gaat open; vader Fokkema en zijn twee zonen moeten mee. Ze vrezen het ergste. ,,Het is gebeurd; we worden gefusilleerd”, fluistert Gerrit tegen zijn broer Ruurd. Even later... zijn ze vrij.

 

Rens Vogelaar woensdag, 7 december 2011 

Morgen onthullen Anthonie C. van der Veen en wethouder Henk Deinum aan de Oostergrachtswal nummer 35 in Leeuwarden een herinneringspaneel. Het paneel markeert het verzamelpunt van waaruit de leden van de Friese Knokploegen op 8 december 1944 vertrokken voor de kraak op het Huis van Bewaring. Tijdens de Tweede Wereldoorlog woonde op dit adres de familie van der Veen. Bakker Taco van der Veen zat vanaf het begin van de oorlog in het verzet en zijn vrouw Ymkje ondersteunde hem onverschrokken in zijn illegale activiteiten.

 

Op 8 december 1944 verzamelden zich in de bakkerij van de familie Van der Veen de verzetsmensen die betrokken waren bij de kraak op De Blokhuispoort. Onder hen de vader van wethouder Deinum, Hans Deinum. De laatste instructies werden gegeven en groepsgewijs vertrokken de verzetsmensen. De actie werd een daverend succes, vijftig gevangenen en een bewaarder werden meegenomen en ondergebracht op diverse onderduikadressen binnen en buiten de stad. Op 9 december 1944 was Leeuwarden het toneel van razzia’s, de bezetter zocht naar bevrijden en de bevrijders, niemand werd gevonden.

 

Het gevangenismuseum Blokhuispoort is morgen extra open van twee tot vijf uur om stil te staan bij 67 jaar De Overval. Normaal gesproken is het open op woensdagen van twee tot vijf en op vrij- en zaterdagen van een tot vijf.

 

De laatste geredde draagt verhaal van vrijheid over

Van de 51 gevangenen die op 8 december 1944 uit gevangenis De Blokhuispoort in Leeuwarden werden bevrijd, is Gerrit R. Fokkema (88) de enige die nog in leven is. De laatste bevrijder overleed in september dit jaar. Sinds ruim een jaar geleden in de voormalige gevangenis een museum werd geopend, is Fokkema drie middagen per week aanwezig om te vertellen over de weken vol spanning die hij in zijn kleine cel doorbracht en over de spectaculaire gevangeniskraak die hem onverwacht de vrijheid teruggaf. ,,Het is een wonder dat de Duitsers na de overval geen wraak hebben genomen.” Repressailles bleven uit, wellicht omdat de Duitsers respect hadden voor de knappe actie die het verzet had uitgevoerd, of omdat er geen gewonden waren gevallen.

 

Opgepakt

De destijds 21-jarige Gerrit Fokkema verspreidde regelmatig het verzetskrantje Je maintiendrai, maar dat wisten de Duitsers niet. ,,Mijn broer Ruurd, toen zeventien, was via zijn werkgever in een verzetsgroep terechtgekomen die dit blaadje vervaardigde. Gevangenen die door de Duitsers werden gemarteld, noemden namen. Ook die van Ruurd. Hij was niet thuis, maar ik wel. Ik was ruim een jaar ondergedoken geweest om aan tewerkstelling te ontkomen maar op het schuiladres was het niet veilig meer en daarom was ik tijdelijk thuis, in afwachting van een nieuw onderkomen. We werden gewaarschuwd dat we de Duitsers konden verwachten. Snel maakten we een schuilplaats. De Duitsers, geholpen door Belgische verraders, kwamen echter ’s nachts, lieten hun auto een straat verderop staan, sloegen bij ons de ramen in en stonden opeens voor mijn bed. Vader en ik moesten mee, en ook een logé maar die is al snel weer vrijgelaten. De Sicherheitsdienst (SD) verhoorde ons. Ik liep een paar klappen op, maar voor vader was het verhoor zwaarder: die kreeg een harde waterstraal op zijn ontblote lichaam.

Voordat we naar de gevangenis werden overgebracht, zagen we dat mijn broer het SD-gebouw werd binnengebracht. In De Blokhuispoort kwamen vader en ik in cel 5 terecht. Aan de adjunct-directeur - hij kende vader omdat die altijd aardappelen en groenten aan de gevangenis leverde - vroegen we of Ruurd bij ons in de cel mocht als hij zouden worden binnengebracht. Zo gebeurde het. In die drie weken hadden we steun aan elkaar. We hebben samen gepraat; samen gebeden.”

Ondertussen beraamde het verzet een overval op de gevangenis: twee kopstukken uit de ondergrondse die waren gearresteerd - politiecommissaris Dreews en Klaas Leijenaar - hadden het bericht naar buiten gesmokkeld dat ze vanwege de martelingen het zwijgen niet lang meer zouden kunnen volhouden. Zij wisten te veel, dus ze moesten worden bevrijd.

De gevangenis leek een onneembaar bastion, omringd door hoge muren en aan drie zijden omsloten door water. Met hulp van enkele vertrouwde gevangenbewaarders werd een overvalplan in elkaar gezet. Piet Kramer - schuilnaam voor Piet Gerk Oberman - had de leiding. Voordat de mannen op pad gingen, ging hij voor in gebed.

Telefonisch werd aangekondigd dat twee agenten drie arrestanten zouden komen brengen. Met een vervalst insluitingsbevel meldden ze zich bij de poort. De beambte volgde de voorgeschreven procedure: hij belde naar de politie. ,,In orde; we weten ervan”, zei de man in de telefooncentrale die de lijn had afgetapt.

Toen de poort openging, stapten de vijf verzetsstrijders naar binnen. Ze overmeesterden het daar aanwezige personeel en lieten de zestien mannen binnen die in de bosjes verscholen hadden gelegen. Daarna haalden ze de gevangenen uit hun cellen. ,,De deur vloog open en daar stond een gemaskerde man met een pistool”, zegt Fokkema. ,,Later hoorden we dat we niet de enigen waren geweest die dachten dat we zouden worden doodgeschoten.”

De opgeluchte gevangenen dromden samen. Opeens ging de bel. Grote schrik: er stonden Duitsers - ditmaal echte - voor de deur die arrestanten kwamen brengen. De gevangenen die inmiddels uit hun cel waren gehaald, moesten weer terug. Toen de gang leeg was, konden de Duitsers - die ongeduldig werden omdat het zo lang duurde - worden binnengelaten. Ze werden direct overmeesterd en in een cel gestopt. Hun arrestanten werden toegevoegd aan de groep gevangenen die nu opnieuw tevoorschijn kwamen. De twee kopstukken uit het verzet zaten in een andere afdeling opgesloten. De adjunct-directeur werd gedwongen daarheen te bellen: ze moesten worden gebracht om verhoord te worden. De gevangenisbewaarders handelden zo langzaam mogelijk, niet wetend dat ze daarmee de bevrijding van de mannen vertraagden.

 

Steeds banger

,,In groepjes verlieten we de gevangenis. Er werd peper achter ons gestrooid om sporen uit te wissen. Vader en ik liepen samen met burgemeester Esselink van Ferwerderadeel en het echtpaar Douma uit Bergum naar de Oosterbrug. Daar moesten we vragen: ,,Weet u ook hoe laat het is?” Het antwoord moest luiden: ,,Het wordt hoog tijd dat we thuiskomen.”

We hebben verschillende mensen aangesproken voordat we het juiste antwoord kregen. En toen bleek het iemand te zijn die op andere gevangenen wachtte. Hij stuurde ons door; we moesten het verderop maar vragen. We werden steeds banger. Uiteindelijk kwamen we bij de Beursbrug terecht en daar troffen we de persoon die ons verder zou brengen. Achteraf bleek dat niemand in ons groepje had gehoord dat we via de Oosterbrug naar de Beursbrug hadden moeten lopen. We waren overigens dicht bij ons huis, maar daar konden we niet naartoe. Mijn moeder en zus hadden angstige weken achter de rug, maar het duurde nog even voordat ze hoorden dat we vrij waren.”

 

Onder het luik

Fokkema en zijn vader bleven de eerste nacht nog in de stad. ,,Op een schuiladres. Van slapen kwam die nacht niets; door de zenuwen. De volgende morgen rond 7 uur ging het luchtalarm. Het klonk anders dan gewoonlijk, en dat was een keer eerder gebeurd: toen was het het signaal voor een razzia geweest. Op ons onderduikadres konden we ons niet verschuilen, dus we werden snel naar een ander huis gebracht. Daar kroop ik op zolder in een gat onder een luik. Tijdens de razzia kwam er iemand op zolder; hij liep over het luik. Ik hield me muisstil. Gelukkig werd ik niet ontdekt. Niemand van de 51 bevrijde gevangenen is opgepakt.”

Een vervalst persoonsbewijs veranderde Gerrit Fokkema in Alle Frieswijk. Hij kreeg opdracht naar het gemeentehuis in Ferwerd te gaan en zich daar bij de evacués uit Tiel en Nijmegen te voegen. ,,Ik kreeg onderdak bij een boer in Blije. Daar werd Fries gesproken, maar ik moest me voordoen als vluchteling uit Nijmegen. Het Nederlands praten in een Friese omgeving hield ik tien dagen vol. Twee Rotterdammers zeiden: ‘Jij praat na tien dagen al Fries; wij zitten hier al drie maanden en kunnen het nog niet.’ Op 15 april kwam mijn vriendin me ophalen: Friesland was bevrijd.”

 

Vertellen

De man die Fokkema’s cel had geopend, Johannes Kolf, gebruikte de schuilnaam Jodocus. ,,Hij is de enige van de bevrijders die de oorlog niet heeft overleefd: anderhalve maand na de gevangeniskraak kwamen de bezetters op zijn onderduikadres een radio zoeken. Jodocus vluchtte de achterdeur uit, maar werd door een Nederlandse nazi doodgeschoten. Kolf hoorde bij de Gereformeerde Kerken, net als wij. In onze kerk zaten relatief veel mensen in het verzet, uit principe.”

Fokkema liet de oorlog achter zich. ,,Iedereen was druk met de wederopbouw. Wij wilden trouwen, maar we vonden pas in 1949 een huisje. Veertien jaar geleden heb ik voor het eerst over de overval verteld: aan vijftig kinderen, tijdens de dodenherdenking in Leeuwarden. Ik heb het daarna vaker gedaan, maar pas sinds dit museum ruim een jaar geleden werd geopend, ben ik er heel actief mee bezig. Een leraar van een drukke klas waarschuwde me het kort te houden, ‘want anders luisteren de leerlingen niet meer’. ‘Ze luisteren wel’, verzekerde ik hem. En het was muisstil.”

Goffe Hoogsteen, de laatste nog in leven zijnde bevrijder, overleed op 17 september dit jaar op 91-jarige leeftijd. Fokkema is nu de enige die nog uit eigen ervaring over de overval op De Blokhuispoort kan vertellen. Hij doet dat soms voor de deur van zijn cel; andere keren bij een maquette van het gevangeniscomplex, waarin nu bedrijven zijn gevestigd.

Fokkema’s verhaal is door het Verzetsmuseum op cd vastgelegd. De versie die hij aan kinderen vertelt, verscheen ook als boekje. ,,De jeugd weet niet beter dan dat er vrijheid is. Daarom vertel ik erover. Uit respect voor de bevrijders ook. Ze hebben onder grote spanning een goed georganiseerde actie uitgevoerd; er is geen schot gelost. Ik ben dankbaar dat ik erover kán vertellen; dat ik de oorlog heb overleefd.” Bron: Friesch Dagblad

 

De drogist, Gerard Reeskam Alisa Harry Verzetsstrijder

Gerard Reeskamp, één van de belangrijkste verzetsstrijders van Nederland, uit het beeld van de oorlog zouden verdwijnen en vergeten zouden worden. Wij doen dat nu, voordat alle personen die de Duitse bezetting van 1940 tot 1945 hebben meegemaakt, overleden zijn. 

 

Gerard Reeskamp, een drogist uit het Gooi, gaat direct na de Duitse inval vol overtuiging in het verzet. De SD arresteert hem in Arnhem, maar hij ontsnapt en duikt onder. De Duitsers zetten een prijs op zijn hoofd van 10.000 gulden. Reeskamp neemt vervolgens actief deel aan het gewapende verzet in Friesland, hij doet mee aan overvallen op distributiekantoren en het politiebureau van Sneek en hij heeft een belangrijke taak bij de befaamde overval op de strafgevangenis van Leeuwarden.

 

Tot zijn verbijstering wordt Reeskamp na de oorlog gearresteerd en berecht. Twee acties, gepleegd als verzetsstrijder, blijken bij nader inzien strafbaar. Hij wordt veroordeeld tot twee jaar cel, later in hoger beroep tot vier jaar. Tot zijn dood in 1970 leeft Reeskamp als een verbitterd man. Uit aantekeningen blijkt dat hij de naoorlogse gebeurtenissen maar moeilijk heeft kunnen verwerken. Boek De drogist

Uitzending gemist   NPO: Het was oorlog

 

DE OVERVAL OP DE GEVANGENIS IN LEEUWARDEN

Drie opzienbarende bevrijdingen noemen wij hier. Alle in de laatste fase van de bezetting. In de eerste plaats die in Leeuwarden. Het plan rijpte bij het verzet om te proberen een aantal gevangenen die in het Huis van Bewaring opgesloten zaten, te bevrijden. Bekend was met wat voor een wreedheid verhoren door de S.D. uitgevoerd werden om informatie te krijgen over nog vrij opererende verzetsstrijders. De gevangenen werden niet alleen gemarteld, zij konden ook geëxecuteerd worden. Toen de Duitsers zagen dat zij de oorlog gingen verliezen was er steeds minder pardon.

 

Inmiddels heeft Ad van Liempt het boek De Drogist uitgebracht. Dat zet het leven van Reeskamp nog beeldender neer.  Boek De drogist







Foto: De ploeg die assisteerde bij de overval op het Huis van Bewaring met geheel rechts Harry Reeskamp   Bron www.gareeskamp.nl

Herinneringsalbum "Bevrijding", 8 December 1944

"Bevrijding", 8 December 1944 : [herinnerings-album van de "overval" op de Strafgevangenis / samengest. in opdr. van de Prov. leiding der Friesche K.P.] Maker:organisatie:Provinciale Leiding der Friesche Knok Ploegen. uitgever: Leeuwarden : Drukkerij Jongbloed. Trefwoord: Johannes Kolff (1915-1945) Tweede Wereldoorlog Verv.jaar:[1946] Afmeting: 94 p / 19 x 26 cm. Bron:Br 8369 (brochure), Propagandadrukwerk WOII (collectie brochures), Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentate.  Fotoalbum: Herinneringsalbum

 

Namen verzetsstijders

Naam   Verzetsnaam   Woonplaats   Beroep
Gerben Oppewal   Gerard   Franeker   Marechaussee
Joop Willems   Berend   Leeuwarden   Politie-agent
Jelle Visser   Jelle   Leeuwarden   Chauffeur
Pieter Gerke Oberman   Piet Kramer   Dokkum   Houthandelaar
Wim Steginga   Wim   Sneek   Timmerman
Christiaan Hofing   Arie   Alkmaar   Marechaussee
Egbert Bultsma   Eppie   Leeuwarden   Vertegenwoordiger
Gerrit Jan Niesing   Chris   Delfstrahuizen   Waterpolitie
Jan Gerardus Visser   Jelle   Sneek   Opperwachtmeester
Pieter jan Stavast   Cor   Nieuwe Pekela   Marechaussee
Piet Schuddeboom   Piet S   Leeuwarden   Inspecteur R.B.H.
Gerardus A. Reeskamp   Harry   Naarden   Apothekersassistent
Jantinus Pieters   Tinus   Broek in Waterland   Garagehouder
Ernst Hendricus Rob   Ab   Rotterdam   Opperwachtmeester
Hans Deinum   Hans   Workum   Handelaar 
Goffe Hoogsteen   Theo   Surhuizum   Meubelmaker
Ale IJtsma   Johan   Stroobos   Schippersknecht
Hendrikus Rijpkema   Henkie   Sneek   Boekhouder
Jan Barendsma   John   Huizum   Sportleraar
Willem Leijstra   Antoon   Drachten   Kruidenier
Hepke Paauw   Klaas   Gerkesklooster   Klompenmaker
Jacob Abels   Frits   Gerkesklooster   Bakkersknecht
Simon Cuipers   Marten   Echtenerbrug   Matroos
Tjitse van 't Zet   Jaap   Oosterend   Terpbaas
Johannes Kolf   Jodocus   Westmaas   Politie-agent
Ymkje van der Veen-Sas   Ymie   Leeuwarden    
Taco van der Veen       Leeuwarden    

 

 


Namen bevrijde gevangenen

Alfabetische namenlijst van de door het verzet meegenomen mensen uit het Huis van Bewaring op 8 december 1944 

  1. de heer J. Barends; Leeuwarden = groep 7 
  2. de heer Y. Botma; Nijkerk (arrestant middag 8 december)
  3. de heer S.Brandsma; Wolvega = groep 6
  4. de heer A. van der Burgh; Den Haag (arrestant tijdens de overval)
  5. mevrouw A. Dekkinga; Leeuwarden = groep 3
  6. de heer J. Douma; Bergum (neef) = groep 9
  7. de heer S. R. Douma; Bergum = groep 5
  8. mevrouw K. Douma; Bergum = groep 3
  9. mevrouw Douma – van Houten; Bergum = groep 5
  10. de heer J. Dreeuws; Leeuwarden = groep 10
  11. de heer A.W. Dijkman; Leeuwarden
  12. de heer J. Elgersma; Leeuwarden = groep 4
  13. de heer T. Epema; Kollumerzwaag (arrestant middag 8 december)
  14. de heer G. W. H. Esselink; Ferwerd = groep 5
  15. de heer W. Fokkema Sr.; Leeuwarden = groep 5
  16. de heer G. Fokkema Jr.; Leeuwarden = groep 5
  17. de heer R. K. Fokkema; Leeuwarden = groep 8
  18. de heer S. Hoekstra; Stiens = groep 4
  19. mevrouw  Hofenk – Vergonet; Leeuwarden = groep 2
  20. de heer H. Hospes; Rauwerd (arrestant middag 8 december)
  21. de heer G. Huberts; Peasens
  22. de heer H. Jager; Heerenveen (arrestant middag 8 december)
  23. mevrouw Jongbloed – Overdijk; Leeuwarden = groep 2
  24. de heer S. Jonker; Leeuwarden = groep 7
  25. mevrouw J.  van der Laan; Birdaard = groep 3
  26. de heer K. Leijenaar; Leeuwarden = groep 10
  27. de heer S. Mook; Stiens = groep 4
  28. de heer L. Numan; Haren (Gr) = groep 9
  29. de heer A. Nijdam; Heerenveen = groep 4
  30. de heer K. Odinga; Leeuwarden  
  31. mevrouw Overdijk – Timmerman; Leeuwarden = groep 2
  32. de heer T. Overeinder; Leeuwarden = groep 4
  33. de heer J. Renema; Leeuwarden
  34. mevrouw E. Ridderhof; Leeuwarden = groep 3
  35. de heer A. Rijpstra; Stiens = groep 4
  36. de heer R. Schootstra; Leeuwarden = groep 1
  37. mevrouw Schootstra – Ringnalda; Leeuwarden =  groep 1
  38. de heer P. Steinvoorte; Leeuwarden = groep 9
  39. de heer R. Sybrandy; Leeuwarden = groep 7
  40. mevrouw T. Swierstra; Leeuwarden = groep 3
  41. de heer J. W. Thell; Amsterdam (arrestant tijdens de overval)
  42. de heer E. Tiemersma; Huizum = bewaker 
  43. de heer S. Veenbaas; Munnikeburen = groep 6
  44. de heer S. Visserman; Stavoren = groep 7
  45. de heer Chr. De Vries; Leeuwarden = groep 8
  46. de heer Sj. De Vries; Surhuisterveen (arrestant middag 8 december)
  47. de heer J. Veller, Haarlem (arrestant tijdens de overval)
  48. 48. de heer J. A. van der Wal; Leeuwarden
  49. mevrouw A. van Wieren; Leeuwarden = groep 2
  50. de heer K. van Wieren; Leeuwarden = groep 8
  51. de heer P. van der Woude; Leeuwarden = groep 8  

31 mannen  -  11 vrouwen  -  5 arrestanten, ’s middags binnen gebracht 

3 arrestanten, binnengebracht tijdens de overval  - 1 bewaker
Bron: Verzetsmuseum Leeuwarden

 

Wilhelm Artur Albrecht

Via het Belgische Gent kwam hij in september 1944 in Nederland terecht, in Leeuwarden. Daar leidde hij tot vlak voor het einde van de oorlog het zogenaamde ‘Aussenkommando’ van de Sicherheitsdienst en Sicherheitspolizei. Hij was in die functie verantwoordelijk voor de handhaving van de orde in de provincie Friesland. Geen eenvoudige klus, want in de laatste oorlogsmaanden was het verzet daar in volle gang.

 

Goffe Hoogsteen, een oud-verzetsman uit Friesland, is minder genuanceerd over Albrecht: “Hij was een echte rotmof, laten we het zo maar zeggen.” Hoogsteen was betrokken bij de legendarische overval op de Leeuwarder gevangenis in december 1944 (bekend van de film De Overval). Hij kent verschillende mannen die door het Aussenkommando van Albrecht zijn geëxecuteerd.

 

Zelf is hij mishandeld tijdens een verhoor op het kantoor van Albrecht. Hoogsteen herinnert zich: “Ik was nog maar net binnen en er kwam zo’n dikke Belg op me toe [meegekomen uit Gent] en hij zei tegen me: ‘Jij bent een terrorist’. Ik zeg: ‘Wat is dat, een terrorist?’ Hij zei: ‘Dat weet je dondersgoed.’ En toen heeft hij mij heel de strot naar binnen geslagen.” Ruim zestig jaar later heeft hij er nog steeds last van.

Albrecht zat er bij en keek er naar. Zelf deelde hij ook geregeld klappen uit bij verhoren, maar het meeste werk liet hij door zijn ondergeschikten uitvoeren. Net als bij Pieters kwam het toebrengen van brandwonden regelmatig voor, maar ook het bijna verdrinken van gevangenen in een grote bak water, om hen aan de praat te krijgen.


Links: Wilhelm Artur Albrecht rechts: Andries Pieters, Nederlandse SS’er zijn voorliefde was martelen.

In de strijd tegen het verzet leidde Albrecht niet alleen zulke ‘verscherpte verhoren’, maar voerde hij ook het bevel over represaille-executies.  Elke keer wanneer het verzet een geslaagde actie pleegde antwoordde de SD met een genadeloze represaille. In de laatste oorlogsmaanden executeerde het ‘Aussenkommando’ van Albrecht zo tientallen verzetsstrijders en andere gevangenen, die vaak betrekkelijk willekeurig uit de gevangenis waren geplukt. De grootste massa-executie was in Dokkum, waar Albrecht op 22 januari 1945 twintig man buiten in de sneeuw liet fusilleren.

 

De Bijzondere Raad van Cassatie liet zich niet overtuigen en bevestigde op 1 december 1951 de doodstraf, met eenparigheid van stemmen.

 

‘Befehl ist Befehl’ ‘Ik ben onschuldig. Ik wil geen genade, ik wil mijn recht’

De executies van Pieters en Albrecht zouden de laatste twee zijn, op 21 maart 1952. 

de laatste doodstraf   bron: Geschiedenis 24 

Zwanger de cel in

Gepubliceerd op 22 april 2010, 12:47 Mijn moeder en mijn grootmoeder zijn met 49 andere gevangenen op 8 december 1944 uit het Leeuwarder Huis van bewaring bevrijd. Mijn in 2007 overleden moeder heeft er eerder niet of nauwelijks over willen praten.


Ze was tweeëntwintig jaar, pas getrouwd en zwanger, toen zij half november 1944 een bezoek bracht aan haar moeder. Mijn oma was weduwe en dreef met haar zoons de meubelwinkel van Overdijk aan de Voorstreek en woonde daarboven.


Broers van mijn moeder ontplooiden illegale activiteiten vanuit dit diepe pand. Jacob Vellinga, Joop ten Brug, Jan Spiekhout en Anne Vondeling vergaderden er op een zolder. Ook werden er valse persoonsbewijzen gemaakt en de Friese versie van 'Je Maintiendrai' gedrukt. Toen verzetsman en politiecommissaris Dreeuws in de nazomer van 1944 bij het transport naar de strafgevangenis er in slaagde te ontsnappen, wist hij via de achteringang aan de Turfmarkt binnen te komen.


Mijn moeder vertelde dat Dreeuws' vrouw of vriendin ondergedoken zat bij boer Sybrandy aan de Vierhuisterweg. Na een bezoek aan haar werd hij door de Sicherheitsdienst opgepakt op de Harlingerstraatweg. Na stevige martelpraktijken liet hij los waar hij ondergedoken had gezeten. Om vier uur 's middags vielen de Duitsers de meubelwinkel aan de Voorstreek binnen. Zij troffen alleen mijn moeder en grootmoeder aan en die werden onmiddellijk weggevoerd naar de Zuivelbank aan het Zaailand, waar de Sicherheitsdienst onderdak had.


De SD ontdekte ook de illegale drukkerij in het achterhuis. Mijn moeder vertelde dat het verhoor niet veel voorstelde en na een nacht werden de twee naar het Huis van bewaring overgebracht. Elk in een cel op de tweede verdieping. Alleen bij het luchten zagen ze elkaar.


Toilet

Mijn moeder was vijf maanden zwanger en moest vaak naar het toilet. De gevangenisbewaarders lieten haar steeds onder begeleiding uit de cel. Ze mocht alleen terug. Ze hadden haar uitgelegd hoe de celdeur van de buitenzijde geopend kon worden. Vrijdagmiddag 8 december meldde een bewaakster dat mevrouw Jongbloed uit de cel moest komen. Het klonk streng. Buiten de cel zag mijn moeder behalve de bewaakster een gemaskerde man met een stengun. Zij dacht dat haar laatste uur geslagen had. De gemaskerde Eppie Bultsma stelde moeder fluisterend gerust: ,,Ik kom u bevrijden!” Bij de trap zag moeder mijn oma. Beneden voegden zij zich bij een groep andere mannen en vrouwen.


Er bleek lichte paniek onder de KP'ers: Dreeuws en Leyenaar waren er niet. Zij zaten opgesloten in de naastgelegen strafgevangenis. Telefonisch werd hun komst bevolen door Jelle Visser die het Duits het beste beheerste. In afwachting daarvan ging plotseling de bel van de buitendeur; een nieuwe tegenslag. De KP gaf het bevel dat alle mannen en vrouwen terug naar hun cel moesten. Mijn moeder wist hoe de vergrendeling werkte en sloot oma in haar cel op. Zelf liet zij de vergrendeling niet in het slot vallen.


Verbazing

Na een kwartier sloop mijn moeder tot verbazing van haar celgenoten weer naar buiten en ontgrendelde de celdeur van oma. Samen stoven zij de trappen af. Beneden konden ze meteen doorlopen naar buiten. Ze werden naar de Mozartstraat gebracht en belandden daarna in de Bildtsestraat bij familie Van der Meer. Daar heeft mijn grootmoeder tot 14 april ondergedoken gezeten. Mijn moeder vertrok na een nacht. Zij kwam op het Zuiderbolwerk in Dokkum terecht bij de familie Boorsma. Op 4 april 1945 kwam mijn broer Auke in het weeshuis aan de Markt van Dokkum ter wereld. Tien dagen later was Friesland bevrijd.

RIK JONGBLOED, Leeuwarden Foto van de tien uit de Blokhuispoort bevrijde vrouwen. Op nummer 2 mw. Overdijk-Timmermans (oma), nummer 10 mw. Jongbloed-Overdijk (moeder). Foto Verzetsmuseum Friesland [bron: LC]